Kary cielesne dawniej były w Europie, także w Polsce, czymś powszechnie znanym: stosowano je w domu, w szkole, w wojsku i w sądzie. Dla dzisiejszego czytelnika to temat trudny, dlatego warto podejść do niego chłodno i historycznie. Ten artykuł wyjaśnia, jak wyglądało karanie dzieci i dorosłych w dawnych wiekach, skąd brały się takie zwyczaje i kiedy zaczęto je zwalczać. Przypomina też, że dziś w Polsce kary cielesne wobec dzieci są prawnie zakazane.
Rózga i dyscyplina w dawnym domu
Przez stulecia przekonanie, że dziecko trzeba „ćwiczyć” rózgą, uchodziło za wyraz troski, a nie okrucieństwa. Opierano się na Biblii i na tradycji wychowawczej, w której posłuszeństwo i lęk przed karą miały kształtować charakter. W domach szlacheckich i mieszczańskich ojciec, matka, a często także guwerner czy nauczyciel domowy mieli prawo karać domowników, a zwłaszcza dzieci i służbę. Narzędziem była najczęściej rózga, czyli związany pęk gałązek (zwykle brzozowych), rzadziej rzemień lub pas.
Warto pamiętać, że słowo „dyscyplina” miało wtedy dwa znaczenia. Oznaczało porządek i karność, ale też przedmiot: rzemienny lub sznurowy bicz używany w klasztorach do pokutnej samoumartwiania się. Gdy źródła mówią o „dyscyplinie” w szkole czy domu, trzeba więc zwrócić uwagę, o jaki kontekst chodzi. Szerzej o obyczajach stanu szlacheckiego piszemy w tekście dawne obyczaje i życie szlachty, a o samym wychowaniu młodych szlachciców w artykule edukacja i wychowanie dzieci szlacheckich.
Rolę pręgierza w dawnym wymiarze sprawiedliwości opisuje hasło „Pręgierz” w Wikipedii.
Lanie w szkole: parafialnej, miejskiej i kolegium
W szkółkach parafialnych i miejskich rózga należała do codziennego wyposażenia nauczyciela. Jędrzej Kitowicz, XVIII-wieczny kronikarz obyczajów, opisuje kary w szkółkach, w tym rózgę brzozową i rzemienną dyscyplinę. Uczeń mógł dostać lanie za nieznajomość pacierza, spóźnienie, bijatykę czy niegrzeczne zachowanie. Kary łączono z karami „honorowymi”, na przykład klęczeniem czy stawianiem w kącie.
W kolegiach prowadzonych przez zakony, na przykład jezuickie, funkcjonował zwykle podział ról: karę wymierzał wyznaczony do tego korektor, a nie sam nauczyciel. Miało to chronić autorytet wykładowcy. Zasada nie oznaczała jednak, że bicia nie było, tylko że było sformalizowane. Wiele zależało też od osoby nauczyciela: źródła pamiętnikarskie opisują zarówno surowych rygorystów, jak i wychowawców cenionych za łagodność.
O codzienności dawnej szkoły, programie nauki i scenariuszach lekcji nawiązujących do tamtych czasów piszemy w tekście warsztaty szkolne i życie codzienne w dawnej Polsce.

Chłosta jako kara sądowa i pręgierz
Osobną kategorią była chłosta jako kara sądowa. W dawnym prawie, także w sądach miejskich i dworskich, wymierzano ją za drobniejsze przestępstwa, na przykład kradzieże, oszustwa kupieckie czy zakłócanie porządku. Wykonywał ją kat lub jego pomocnik, zwykle publicznie. Chodziło nie tylko o ból, lecz także o zawstydzenie skazanego na oczach sąsiadów.
Symbolem publicznego karania był pręgierz, czyli słup, najczęściej stojący na rynku miasta. Przywiązywano do niego skazanego, by wystawić go na widok publiczny albo wymierzyć mu chłostę. W wielu miastach pręgierz był znakiem prawa miejskiego, a jego miejsce w przestrzeni rynku podkreślało, że sąd działa jawnie. Mechanizmy sądownictwa i kar omawiamy szerzej w artykule sądy i kary w dawnej Rzeczypospolitej. Trzeba przy tym odróżniać karę sądową od wychowawczej: w pierwszym wypadku liczyła się odpowiedzialność wobec prawa, w drugim intencja wychowawcza, choć w praktyce granica bywała płynna.
Skąd takie przyzwolenie
Kilka czynników sprawiało, że kary cielesne uchodziły za oczywiste:
- przekonanie religijne i moralne, że upór dziecka trzeba „łamać” dla jego dobra,
- hierarchiczny model rodziny, w której władza ojca była niemal niepodważalna,
- brak wiedzy o psychologii rozwojowej i o skutkach przemocy dla dziecka,
- duże klasy w szkołach i niewielkie możliwości utrzymania porządku innymi sposobami,
- szeroka akceptacja kar publicznych w prawie karnym.
Głosy sprzeciwu i droga do zakazu
Krytyka bicia dzieci pojawiała się już w czasach nowożytnych, wzmocniły ją idee oświecenia. W drugiej połowie XVIII wieku podjęto w Polsce próbę ograniczenia kar cielesnych w szkołach, ale przerwały ją rozbiory. Dalsze zmiany zależały od państw zaborczych. Kary cielesne w szkołach zniesiono w Królestwie Polskim w 1864 roku, w Galicji w latach sześćdziesiątych XIX wieku, a w zaborze pruskim w 1872 roku, wraz z nowym kodeksem karnym.
Symbolem sprzeciwu społecznego stał się strajk dzieci we Wrześni, który rozpoczął się 20 maja 1901 roku po tym, jak uczniów ukarano cieleśnie za odmowę odpowiedzi po niemiecku na lekcji religii. Wydarzenie to pokazuje, że kara cielesna bywała także narzędziem polityki zaborcy, a opór wobec niej łączył się z obroną języka polskiego.
Co mówi prawo dzisiaj
Współcześnie sytuacja jest jednoznaczna. Zakaz stosowania kar cielesnych w szkołach wprowadziło rozporządzenie ministra edukacji z 21 maja 2001 roku. Zakaz w wychowaniu domowym wszedł w życie 1 sierpnia 2010 roku i wpisano go do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 96¹). Konstytucja RP w art. 40 zakazuje stosowania kar cielesnych. Nowoczesna pedagogika opiera się na przekonaniu, że przemoc wobec dziecka szkodzi mu, a skuteczne wychowanie wymaga innych metod: konsekwencji, rozmowy i dawania przykładu. Jeśli doświadczasz przemocy albo jesteś jej świadkiem, możesz skorzystać z pomocy instytucji powołanych do ochrony dzieci.
Szczegółową historię zjawiska, w tym wątek zniesienia kar w poszczególnych zaborach, omawia hasło Kara cielesna w Wikipedii.
Jak czytać dawne źródła o karach
Pamiętniki, kroniki i regulaminy szkolne dają obraz niepełny. Autorzy chętnie opisywali przypadki skrajne albo, przeciwnie, mówili o karach lekko i z humorem, wspominając dzieciństwo. Nie wolno więc uogólniać pojedynczych relacji na całe społeczeństwo, a język dawnych tekstów trzeba tłumaczyć z uwzględnieniem znaczeń słów (np. „dyscyplina”, „korekta”). Dobrze też porównywać źródła normatywne, czyli przepisy, z praktyką, którą odsłaniają listy i wspomnienia.
Przeczytaj też, co piszemy o sarmatyzmie oraz o obyczajach rycerskich i turniejach.
Najczęściej zadawane pytania
Czy w dawnej Polsce wszystkie dzieci były bite?
Nie ma na to dowodów. Kary cielesne były powszechnie akceptowane, ale ich częstość i surowość zależały od środowiska, epoki i osoby wychowawcy. Zachowały się też świadectwa łagodniejszych metod i krytyki bicia.
Czym była dyscyplina i czym różniła się od rózgi?
Rózga to pęk gałązek używany do bicia. Dyscyplina w znaczeniu przedmiotu to rzemienny lub sznurowy bicz, kojarzony z praktykami pokutnymi w klasztorach, a w szkołach bywał używany jako rzemień do karania. W innym znaczeniu „dyscyplina” oznaczała po prostu karność i porządek.
Do czego służył pręgierz?
Pręgierz był słupem, zwykle na rynku, do którego przywiązywano skazanego, by wystawić go na widok publiczny lub wymierzyć mu chłostę. Był symbolem jawnego wymiaru sprawiedliwości w mieście.
Kiedy w Polsce zakazano kar cielesnych wobec dzieci?
W szkołach zakaz wprowadziło rozporządzenie ministra edukacji z 2001 roku, a w wychowaniu domowym zakaz obowiązuje od 1 sierpnia 2010 roku. Dziś kary cielesne wobec dzieci są w Polsce niedopuszczalne.
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
Zdjęcie główne: Surowy nauczyciel wiejski – obraz. Autor: nieznany malarz XIX wieku, Wikimedia Commons, domena publiczna.
Jak oceniasz ten artykuł? Przyłóż pieczęć od 1 do 5.
Nikt jeszcze nie ocenił tego tekstu – przyłóż pierwszą pieczęć.



